9. Februar 2015

Das Kurdenbild in den deutschen Medien


 Von Thomas Morawski/Fernsehjournalist

Die meisten Deutschen dürften noch nie in Kurdistan gewesen sein. Ihr Bild ist vor allem durch die Medien bestimmt, aufbauend auf auch positiven Klischees, Erwartungen und auf Nichtwissen.

Die meisten Deutschen dürften noch nie in Kurdistan gewesen sein. Ihr Bild ist vor allem durch die Medien bestimmt, aufbauend auf auch positiven Klischees, Erwartungen und auf Nichtwissen.

 Die Kurden stehen in den Augen der meisten heute als eher positives Volk da. Dazu hat sicherlich die Stabilisierung im nord-irakischen Autonomiegebiet (KRG) beigetragen. So fand sich jetzt auch kaum eine kritische Stimme, als erstmals deutsche Waffen in ein veritables Kriegsgebiet geschickt wurden, nämlich Bundeswehr-Ausrüstung inklusive Ausbildungspersonal, das Peschmerga-Einheiten betreuen soll.

 Das Kurdenbild in deutschen Medien war schon einmal anders. Bis in die 1990er Jahre hinein hieß das Thema Kurden vor allem: Revolte, Gewalt und PKK. Dieses Bild prägt indirekt immer noch den Mainstream vieler Berichte. Mit den Golfkriegen wurde aber auch in deutschen Medien sichtbar, das Kurden vor allem Opfer waren. Opfer von Giftgasangriffen im Irak, von politischer und polizeilicher Verfolgung in der Türkei. Zudem tauchten immer mehr kurdische Flüchtlinge in Deutschland auf, was immerhin die Chance bot, Menschen selber kennen zulernen und damit ein realeres Bild entstehen zu lassen.

 Das Bild über die Kurden kann man aber nur verstehen, wenn man einen Blick auf die Arbeitsweise der Medien wirft. Denn dieses Bild ist ebenfalls geprägt von Lücken, von Mainstreamberichten („wir schreiben, was alle schreiben“) und von Konfliktberichterstattung oder beidem.

 Es gibt offenbar keine festen Korrespondenten deutscher Medien in Kurdistan. Wohl lokale Mitarbeiter, die über ihre Vermittlung der örtlichen Befindlichkeiten und Fakten durchaus die Medienprodukte prägen, wenn auch nur indirekt. Dabei können auch die Korrespondenten „vor Ort“ selber weit vom tatsächlichen Geschehen entfernt sein, haben sie doch meist mehrere Länder zu betreuen uns sitzen selber irgendwo in einer Hauptstadt, in Bezug auf die Kurden oft in Istanbul. Generell ist festzuhalten, dass diese Hauptstadt-Zentrierung zu einer gewissen Konzentration und Einengung der Macher auf das Regierungshandeln führt.

 So ist in Bezug auf die Kurden die Frage nicht nur, wie das Bild der Kurden aussieht, sondern ob es überhaupt ein Bild gibt, ob sie überhaupt in den Medien vorkommen. Voraussetzung dafür ist, ob die Medien überhaupt ein Interesse an Auslandsberichterstattung haben. Dies ist leider immer häufiger zu verneinen.

 Auslandsberichterstattung ist teuer. Medienpräsenz vor Ort lohnt sich nicht und verursacht nur Unkosten. Außer, es ist „etwas los“! Im Falle von Unruhen, Gewalt und Krieg wird sehr wohl Präsenz gezeigt, meist mit sogenannten „Fallschirm-Korrespondenten“, die extra einfliegen und – leider oft ahnungslos, aus der aktuellen Konfliktlage berichten. Erst recht mit entsprechenden Bildern wird sehr wohl Auflage und Einschaltquote gemacht.

 Damit haben es „Schönwetterberichte“ schwer, etwa aus den boomenden Regionen wie Erbil. Etwas anders sieht es aus, wenn es einen innenpolitischen, deutschen Bezug gibt, etwa deutsches Regierungshandeln oder deutsche Militär Präsenz. Für explizit kurdische Themen bleibt dabei aber die Rolle des Zaungastes übrig.

 In den Premium-Medien, die noch Geld für selbst-recherchierte Berichte ausgeben wollen, sieht es besser aus. Die Tendenz weg von schwierigen Auslandsthemen hin zu regionalen Wohlfühl-Berichten ist aber ähnlich. Natürlich gibt es ausgesprochene Kurden-Fans unter den deutschen Berichterstattern, natürlich schlägt auch hier so manches Herz für bedrohte Minderheiten und Völker, gerne auch mit einer gehörigen Portion Exotik und Romantik verbunden, was von turban-bewehrten Peschmergas wunderbar bedient wird.

 Flaut ein Konflikt aber ab oder wird er zäh, findet sich keine schnelle Lösung (natürlich nicht), oder wird anderswo die sprichwörtliche „neue Sau durchs Dorf getrieben“, dann ist ein Thema von einer auf die andere Minute wieder out. Mit anderen Worten, Kurden finden in den Medien statt, wenn sie entweder alte Vorurteile bedienen: „die werden sich nie einig“; wenn sie – vor allem gewaltsam – protestieren; wenn sie sich zunehmend den dramaturgischen Kriterien der Medien unterwerfen, wenn es Gut und Böse gibt.

 Daher haben die Kurden derzeit ein besonders positives Bild, sie sind gerade einmal die Guten, die den Rest der Welt gegen den „Islamischen Staat“ verteidigen. Aber es kommt sicher wieder der Tag danach, und deutsche Reporter werden frustriert auf ihre Heimatredaktionen einreden, dass man mal wieder was über die Kurden machen sollte…

Thomas Morawski
Thomas Morrawski ist seit seinem 16. Lebensjahr journalistisch tätig, vorwiegend als Reporter. Er studierte Geschichte, Politik, Kommunikationswissenschaft. Seit 1976 ist Thomas Morawski beim BR. Seit 1985 neben der Arbeit in der innenpolitischen Redaktion des Bayerischen Fernsehens immer auch als Reporter/Reisekorrespondent in den Berichtsgebieten des BR unterwegs: Südosteuropa und Nahost, Schwerpunkt Krisen- und Kriegsberichterstattung mit dem Thema Jugoslawien und seinen Krisen seit 1984 befasst.
2001 bis 2009 war er Korrespondent mit Sonderaufgaben für BR/ARD. Seit Februar 2009 ist Thomas Morawski Leiter des ARD-Studios Südosteuropa in Wien.
 Außerdem war Thomas Morawski seit seiner Studienzeit immer als Trainer und Dozent in der Aus- und Fortbildung für Fernsehjournalisten tätig. Er unterrichtete an den Universitäten München, Bamberg und Passau sowie anderen Institutionen, war als Journalisten-Trainer auch in Afrika engagiert (Zambia), ist heute noch Mitglied des Beirates der Politischen Akademie in Tutzing sowie im Bildungs- und Sozialwerk des Bayerischen Journalisten-Verbandes BJV. Nicht zuletzt war er einer der ersten Dozenten an der BAF für das Format Reportage im Fernsehen.

Udo Steinbach: Bölgede Kürd kartı güçleniyor

 Prof. Dr. Udo Steinbach
Ortadoğu ve Kürdistan konularında Almanya üniversitelerinde dersler veren Ortadoğu uzmanı Prof. Dr. Udo Steinbach BasHaber’e verdiği mülakatta ‘Bölgede IŞİDTerörüne karşı en etkili ve mücadeleci güç Kürdler olduğu için başta ABD, Almanya ve diğer Avrupa ülkelerinin askeri ve silah yardımlarının devam edeceğini, ancak Kürdlerin olası bir devlet ilanına komşu ülkelerin sert tepkisi göstermesi nedeni ile Batılılardan destek alamayacağını’ iddia etti. Berlin Üniversitesine “Governance Center Middle East/North Africa an der Humboldt-Viadrina School of Governance“ Direktörü ve Ortadoğu uzmanı Prof. Dr. Steinbach BasHaber’İn sorularını yanıtladı.

Alman ordusunun Kürd Peşmergeleri eğitmesi, askeri yardımda bulunması, Savunma Bakanı ve askeri yetkililerin Kürdistan’I sık sık ziyaret etmesi ne anlama geliyor?
Almanya “ekonomik ve ticari çıkarları” için zaten Kürd bölgesinin kurulmasından bu yana yeterli girişimlerde bulunmuştur. Örneğin birçok kurum ve yatırımların yanında siyasi, diplomatik ve diğer alanlarda ilişkilerin derinleşmesi için Erbil’de Almanya konsolosluğu da açılmıştır. Bu şu anlama geliyor: Tabi ki tüm bu girişimler ve politikalar sonucunda gösteriyor ki Kürdistan Federe Bölgesi’nin siyasi hareket alanını biraz genişletmiş ve serbest hareket etmesine yardımcı olmuştur. Ancak şu anda yapılan yardımların arkasında gerçekten, özelikle vurgulamak istiyorum ticari çıkar politikalarının olduğuna fazla inanmıyorum.

Almanya’nın Kürdistan’a askeri yardımı, Almanya’nın dış politikasını terk ettiği anlamına mı gelir?
Kürdlere ağır silahların verilmesi tabi ki işi biraz karmaşıklaştırıyor. Özelikle Irak bu yardımları şüpheli bir şekilde yakında takip ediyor. Görünüyor ki Bağdat üzerinden Kürdlere yardım ve silahların gitmesi de birçok zorluklarla karşılanıyor ve Bağdat ile yapılan anlaşma ve ayarlamaların iyi yürümediği sık sık görülüyor. Ben şunu düşünüyorum, ortada açık olan şey Almanya, IŞİD ile mücadelede Kürdleri açık bir şekilde destekliyor ve yardım ediyor. Ancak Almanya bunun daha ötesi başka çıkarları göz önünde bulundurarak, Kürdistan’ın siyasi kaderini belirleyecek - Türkiye, Suriye, İran veya Irak’ta olsun - veya bölgede dengeleri değiştirecek başka hususlarda bir siyaset değişikliği konusunda herhangi bir işaret göremiyorum.

Kürdistan bağımsızlık yoluna giderse Almanya’nın tavrı ne olur?
Hayır. Bağımsız bir Kürdistan Almanya tarafından destek görmeyecektir. Ancak Kürdler’in bölgede yükselişi gözlemleniyor, kartları güçleniyor.

Neden?
Çünkü uluslararası camia olsun veya İran, Suriye, Irak veya Türkiye olsun bunlar da bağımsız bir Kürd devletini desteklemeyeceklerdir. Bir Kürd devletinin kurulmasına veya ilan edilmesine destek veren bir Almanya bu devletler tarafından bölgeden dıştalanacağını biliyor.
Kürdistan Federe  Bölgesi Devlet Başkani Mesud Barzanî 6 Şubat 2015 tarihinde 
"Münih Güvenlik Konferansı organizatörü Wolfgang Ischinger tarafından karşılanıyor




Mesud Barzani’nın Münih’teki Güvenlik Konferansı‘na davet edilmesi ne anlama geliyor?
Biz Almanya olarak iki tarafla da siyasi ilişkiler içindeyiz. Ancak bu girişim Kürdlerin bağımsızlığına destek verdiği anlamına gelmiyor. Almanya şunu düşünüyor ve diyor ki: Kürdler IŞİD terörüne karşı en ön saflarda savaşıyor ve mücadele ediyor. Kürdlerin bu mücadelesi Almanya’nın güvenliğine de büyük katkı sağlıyor ve burada çıkarlarımız çakışıyor. Destek ve yardımlarımızı hak ediyorlar. Mesele bu.
51. Münih Güvenlik Konferansı`nın yapıldığı Bayerischer Hof Oteli`nın önü:
Barzanî Kürdler tarafından
sevgi gösterileriyle Münih`te karışlanıyor/6 Şubat 2015/
51. Münih Güvenlik Konferansı`nın yapıldığı Bayerischer Hof Oteli`nın
hemen yaninda bulunan Odeonsplatz meydani:
Barzanî Münih`te yaşayan Kürdler tarafından
sevgi gösterileriyle Münih`te karışlanıyor/7 Şubat 2015
51. Münih Güvenlik Konferansı`nın yapıldığı Bayerischer Hof Oteli`nın
hemen yaninda bulunan Odeonsplatz meydani:
Barzanî Münih`te yaşayan Kürdler tarafından
sevgi gösterileriyle Münih`te karışlanıyor/7 Şubat 2015

Uzun vadede Kürdlerin IŞİD’e karşı mücadele edebilecek güç veya potansiyeleri var mı?
IŞİD ile mücadelede Almanya ve diğer müttefik güçleri ilerde de direkt olmasa da Kürdlere gereken destek ve yardımları yapmaya devam edeceklerdir. Bilindiği gibi IŞİD ile mücadele İran tarafından da yürütülüyor. İran Pasdarları Irak topraklarında bulunuyorlar ve orada IŞİD ile savaşıyorlar. İran askerleri Irak’a danışmanlık da yapıyorlar. Dediğim gibi Kürdler yalnız değiller. Göründüğü gibi IŞİD ile oldukça etkili olmasa da Irak ordusu, değişik Şii milisler ve İran askerleri de mücadele ediyorlar. Buna baktığımızda burda da yavaş bir şekilde olsa da bir cephe oluşuyor.

Suriye’deki durum nereye gidiyor. Esad iktidarda kalacak mı?
En büyük çelişki zaten burada. Sadece askeri olarak IŞİD’in yenilgiye uğratılması mümkün değildir. Sorunun siyasi olarak da çözümüne ihtiyaç vardır. Esad’ın iktidardan düşürülmemesi halinde Suriye de siyasi bir istikrarın oluşması mümkün görünmüyor. Bir taraftan uluslararası koalisyon IŞİD ile savaş yürütüyor, diğer taraftan ise Esad ile ilgili tüm dosyalar rafa kaldırılmış bulunuyor. Şu anda ise Rusya’nın inisiyatifi ile Moskova’da müzakereler yürütülüyor, burdan da ne çıkacağı bilinmiyor.

IŞİD’i kim destekliyor ve hangi güçlerden oluşuyor?
IŞİD’in büyük bölümü eski Baasçı asker, subay ve Saddam’ın ulusal muhafızlarından oluşuyor. Buna Suriye’deki Sünileri de ekleyebiliriz. Daha bunların çok paraları vardır ve bu paralarla silah satın alabilirler. Türkiye artık bunlara yardımda bulunmuyor, o eskiden idi. Katar ve Sudi Arabistan da artık desteklemiyor onları. Bu iki ülke de IŞİD’ın kendilerine yöneleceğinden korkuyorlar artık. IŞİD’ın sistematik olarak yeni silahlarla donatıldığına az ihtimal veriyorum. Bence Irak ordusundan ve Suriye ordusundan ele geçirdikleri silahları daha kullanıyorlar.

Alman toplumunun Kürdistan’a yardım yapılması konusundaki isteğinin nedeni nedir?
Alman kamuoyunun Kürdlere yapılan askeri ve silah yardımlarının verilmesine çekinceli yaklaştığı gözlemleniyor. Yine de bu konuda kesin olarak bir şey söylemek biraz zor. Bunlar zaten kamuoyu için çok önemli bir noktayı da oluşturmuyor. Burada kamuoyu da gerçekten nelerin olduğunu fazla kestiremiyor, çünkü hükümet de biraz saklambaçlı oynuyor, ne yaptığı veya yapmak istediği fazla anlaşılamıyor. ‘Kürdistan Bölgesi’ne yapılan yardımlar için parlamentonun onayı gerekiyor veya gerekmiyor’ tartışmaları ise gerçek bir kamuoyu tartışmasını teskil etmiyor. Tartışmalar daha çok dar siyasi bir çevre içinde yürütülüyor.

Bölgede Türkiye ne yapmak istiyor? Veya İran’nın bölgedeki rolünü nasıl görmek gerekir?
Türkiye’nin Suriye politikasında herhangi bir değişiklik yok. Türkiye başta olduğu gibi şimdi de Suriye’ye bir askeri müdahale yapılmasından yana. Ve Suriye’ye bir askeri müdahalede bulunmadığı sürece Türkler hiç birşey yapmak istemiyorlar. Ve bu arada çeşitli kılıflara giriyorlar ve klaviyenin çeşitli tuşlarına parmak basarak zamanlarını geçiriyorlar: Biraz sekuler muhalefet veya biraz Nusra Cephesi veya IŞİD veya Müslüman Kardeşlere arka çıkıyorlar ve tüm bunlara birazcık göz kırpıyorlar. Esnek oynuyorlar ancak açık bir askeri müdahale, Erdoğan bunu sürekli tekrarlıyor onun için. Ağustos 2013’te de bunu umuyorlardı, yapılmadığı sürece uluslararası müttefik güçlere gereken desteği vermeyeceklerini belirtiyorlar ve bunu da yapıyorlar.

Iran`a gelince. Iran konsequent bir siyaset izliyor ve açık bir şekilde suni radikal örgütlere karşı koyuyor. Esad rejimini ve Bağdat`daki Şii rejimi de açık bir sekilde destekliyor.

Tüm bunlara baktığımızda hiçbir komşu ülke Kürdlerin bağımısızlığına razı görünmüyor. Türkiye ile Kürdistan Bölgesi arasındaki ticari-ekonomik ilişkilerde bir gerileme olduğu görülüyor. Türkiye, Irak’ta bağımsız bir Kürd devletinın ilanına razı olmaz ve karşıdır, çünkü en büyük korkusu kendi Kürdleri ve bağımsızlık fikrinin tüm Kürdleri harakete gecirebileceği korkusudur. Suriye’deki Kürdlerin Türkiye tarafından destek görmemesinin nedeni de budur. Türkiye her koşulda bunun önüne geçmeye çalışıyor. Barış sürecine de baktığımızda Türkiye’nin bununla gerçekten ne yapmak istediği kapalı bir kutu gibi tutuluyor.

Mülakat ve fotolar: Reşad Ozkan 
Kürdçe/Türkçe yayınlanan "BasHaber" gazetesinın
(http://basnews.com/tr/)
40. Sayısında yayınlanmıştır.
(9 Şubat 2015)
URL: http://basnews.com/tr/interviews/2015/02/16/prof-udo-steinbach-bolgede-kurd-karti-gucleniyor/